Emin Şenyer (Nam-ı diğer Hayali Saraç Emin) Röportajı

“Türkiye’de ve Dünyada Kukla Sanatı” ve “Geleneksel Gölge Oyunumuz Karagöz” adlı yazılarımdan sonra, hazırladığım mini diziye, röportajlarımla devam ediyorum. Bugün sizinle duayen Karagözcü Emin Şenyer ile yaptığım güzel sohbeti paylaşıyorum.

Emin Şenyer , nam-ı diğer Hayali Saraç Emin hakkında daha fazla bilgiye karagoz.net sitesinden ulaşabilirsiniz. Bu güzel site aynı zamanda geçmişten günümüze Karagöz sanatı ile ilgili çok güzel ve internet ortamında kolayca bulamayacağınız bir çok bilgi içeriyor. “Geleneksel Gölge Oyunumuz Karagöz” yazısında da bu muazzam siteden, ayrıntılı olarak bahsetmiştim.

Emin Şenyer’in “Yalancı Karagöz” oyunuyla yer alacağı İstanbul Kukla Festivali öncesi yaptığımız bu keyifli söyleşiyi seveceğinizi umuyorum.

Emin Şenyer

Bir oyun esnasında Emin Şenyer

 

Azime Özgen: Emin Bey, aslında çok zengin bir kukla kültürümüz var. Sizin sitenizden Osmanlı’nın son dönemlerine kadar geleneksel gölge oyunumuz Karagöz’ün, mistik ve siyasi taşlama içeren metinleriyle yetişkinlere hitap eden bir oyunken, sonrasında bir çocuk oyunu haline geldiğini ve giderek de önemini kaybettiğini öğrenince çok şaşırmıştım. Bu konuda neler söylemek istersiniz?

Emin Şenyer: Bu durum II. Abdülhamit dönemindeki sansürle alakalı. O zaman da çocuk oyuna tarafı var tabi, ama çok küçük bir bölümü. Asıl işlevi siyasi taşlamalar.. Mesela Metin And‘ın kitabında okumuştum, bir Osmanlı paşasının rüşvetçiliği o kadar ayyuka çıkmış ki, adını bilmediğimiz bir Karagöz ustası bu paşanın tasvirini yapmış. Tasvir perdede yürürken cebinden altınlar dökülüyormuş. Tabi bu çok ağır olmuş, zaten o dönem yasaklar ve jurnalcilik çok. Abdülhamit’in burnundan dolayı “burun” kelimesi bile yasakmış,. Yine “yıldız” kelimesi de yasakmış Yıldız Sarayını işaret ettiği için.

Bir de Karaköy ve Galata taraflarında gemicilere oynatılan açık saçık Karagöz varmış

Tabi Karagöz o zaman büyük bir ihtiyaç. Televizyon yok , gazete zaten yeni yeni. Halkın tek eğlencesi orta oyunu ve karagöz. Yasaklandıktan belli bir süre sonra serbest bırakılmış ama önceden incelenip sansürlenmiş oyun metinlerine bağlı kalınması şartıyla, Bundan önce doğaçlama yapılıyordu. Yani, hayali kültürlü ve gündemi takip eden birisiyse, konuları ortaya koyuyordu. Bir laf vardır dervişin fikri neyse zikri de odur diye, aynı o şekilde. Bu sansürden sonra, insanlar doğal olarak hapse girmekten ve eve ekmek götürememekten korkmuşlar. Suya sabuna dokunmayan hikayeler oynatmaya başlamışlar. Sonrasında insanlar yavaş yavaş ilgilerini kaybetmişler ve bir çocuk oyunu haline dönmüş. Günümüze kadar bu şekilde gelmiş. Ben ve benim jenerasyonum yaptılar günümüzdeki şartların elverdiği ölçüde bir şeyler yaptık. Bundan sonra daha iyi olacaktır diye düşünüyorum.

Azime Özgen: Sizce bir Karagöz oynatıcısı mutlaka aynı zamanda tasvirleri de hazırlamalı mıdır? Yoksa ikisi farklı uzmanlık alanları olabilir mi?

Emin Şenyer: İkisi farklı uzmanlık alanları olabilir tabi. Ama eğer tasvirlerini kendisi yapabiliyorsa, farklı bir izleyici profiline gösteri yapacağı zaman, bir gün öncesinden bile oturup yapabilir. Ama başkasından alıyorsa o yeniliklere hemen adapte olamaz. Mesela ben önümüzdeki ay Kore’ye gideceğim, Seul’de küçük çocuklara oynatacağız. Araştırdım orada çok sevilen bir çizgi film karakteri var, onu yapacağım. Ama başkasından alsam tasvirleri gidip anlatmam.

Yani tasvirleri kendisinin yapması Karagözcü’ye işini daha iyi yapması için avantaj sağlar. Başkasından alanların işlerinin çapı biraz daha düşük oluyor, ister istemez.

Azime Özgen: Siz geleneksel metinleri ve yapım tekniklerini mi kullanıyorsunuz. Yoksa yöntemeler geliştirip, metinler yazıyor musunuz?

Emin Şenyer: Gelenekseli kullanıyorum kuşkusuz. Zaten yeniye hakim olabilmek için eskiyi bilmek gerekiyor. Dünyada gölge oyunu diye bir teknik var zaten, insanlar dünyanın her tarafında bir şeyler yapıyorlar. Eğer biz gelenekseli kullanmazsak, bu Karagöz Hacivat olmaktan çıkar.

Karagöz, gölge oyununun bir alt dalı. Pek çok çeşidi var. Mesela ellerle yapıyorlar, gövdelerini kullanıyorlar, uzaktaki bir perdeye yaklaşıp uzaklaşıyorlar. Gelenekselin temeliyle yeni şeyler yapmak lazım. Ki yapıyoruz zaten, yeni tipler koyuyoruz, yeni oyunlar yazıyoruz, bunları yapıp dili güncelleştirmezseniz Karagöz ilgi çekmez.

Azime Özgen: Yapımı esnasında sadece kök boyaları mı kullanıyorsunuz yoksa modern boyalardan faydalanıyor musunuz?

Emin Şenyer: Zaman zaman yeni boyalardan da faydalanıyoruz. Mesela İngiltere’de yaşayan Fransız bir hanımın projesi vardı, Oscar Wilde’ın Bencil oyununda Karagöz ve Hacivat tasvirlerini kullanmak istedi. Bana sulu boya ile renklendirilmiş bir çizim gönderdi. Kök boyalarda her tonu bulamıyoruz. Gittim piyasadaki boyalardan aldım. Zorunluluk olmazsa kök boya kullanıyorum ama renkleri sınırlı tabi. Şimdi bazen internette görüyorum, adam tasvir yapmış, harika renkler kullanmış, bunlar kök boya ile yapıldı diyor. Ama yok kardeşim, kök boyada bu renk yok.

Azime Özgen: Çok da gerekli değil zaten, 17.yüzyılda mürekkep bulunmuş ve kullanılmış.

Emin Şenyer: Yani, yapay boya kullanmak da ayıp, günah değil ya. Kimse size niye kullandın demez. Yapıyorsunuz kök boyayı, doğal olduğu için 3 gün sonra kokmaya başlıyor, aynen yemek gibi.

Azime Özgen: Ülkemizde Karagöz ve Hacivat’ın çocuklara yönelik bir gösteri olduğuna dair bir algı var. Sizce de böyle mi? Dünyada bu konuda, gölge oyunları üzerine genel fikirler nelerdir? Uluslararası festivallere katılıyorsunuz, başka bağlantılarınız da vardır muhakkak.

Emin Şenyer: Türkiye’de böyle algılanıyor maalesef. Dünyada böyle değil. Çünkü insanlar okuyorlar, biliyorlar. Uluslararası kuklacılık ve gölge oyunu camiasında Karagöz çok iyi biliniyor. Size şöyle bir anımı anlatayım, Hamburg’da bir festivale davet edildik, düzenleyen adam bir Alman. Perde arkasına, tasvirleri yerleştirmek için, bir masa koyarız biz, elimizi uzatınca rahatça alabilmek için. Tasvirleri dizerken o organizatör, bir tanesini aldı “aa, bu Tuzsuz Deli Bekir değil mi?” dedi. Bakın bir Alman tanıdı. Şimdi biz bu tasviri alsak, şuradan geçen 100 kişiye sorsak bir kişi ya bilir ya bilmez hangisi olduğunu. Maalesef Türkiye’de bilinmiyor, insanlarımız, okumuyor, araştırmıyor.

Çocuk oyunu olarak bilinmesinin nedenlerinden biri de, özellikle ramazan ayında, belediyelerin düzenlediği etkinliklerin bir çoğunda, mali açıdan uygun olsun diye amatör insanlar getirtiliyor. Bunlar Kâr-ı Kadim dediğimiz geleneksel karagözü bilmezler ki. Ne yapıyorlar, ilkokul kitaplarındaki basit metinleri ezberliyorlar. Hepimiz biliriz.”Sana bir bilmece sorayım. Sor bakalım. Sarıdır, suludur”. Böyle 10 dakikalık metinleri ezberliyorlar, çıkıp bunları oynatıyorlar. O kadar yaygınlaştı ki bu. Osmanlıca da bir söz vardır. “Galat-ı meşhur, fasih-i lugata evladır”. Çok yaygın olarak bilinen bir yalan veya yanlış., çok fazla bilinmeyen bir doğruya tercih edilir. anlamına gelir. İnsanlara gerçek sanatçıları seyrettirmek yerine, işin ehli olmayan insanlarla çalışmayı tercih ediyorlar. Böylece Karagöz çocuk oyunu olarak biliniyor. Vizyonları o kadar.

Tuzsuz Deli Bekir tasviri

Tuzsuz Deli Bekir tasviri

Azime Özgen: Sizce Karagöz sanatçıları ülkemizde ve dünyada emeklerinin karşılığını maddi ve manevi olarak alabiliyorlar mı?

Emin Şenyer: Dünyada, özellikle gelişmiş ülkelerde alıyorlardır tabi. Ama bizim ülkemizde şimdilik böyle birşey yok.

Azime Özgen: Ne yazık ki ülkemizde, üniversitelerde Karagöz üzerine bir bölüm yok. Sizce Bu sanatı icra etmek isteyenler hangi yolu izlemeliler? Bildiğiniz alternatif eğitim kurumları var mı?

Emin Şenyer: Yok. Zaman zaman üniversiteler kısa kurslar düzenliyorlar. Beni da çağırıyorlar. Muğla üniversitesine gittim, birer haftalık, isteğe bağlı kulüp çalışması şeklinde eğitim verdim. 10-15 kişi katılmıştı. Katılan arkadaşların hepsi edebiyat fakültesinde okuyan, gelecekte öğretmen olacak insanlardı. Dolayısıyla bu katılımcılar amatörce de olsa Karagöz’ün nasıl oynatıldığını öğrendiler.

Azime Özgen: Hem yapım hem oynatım tekniklerini öğrettiniz mi?

Emin Şenyer: Evet. Şimdi hiçbir çakma Karagözcü onları kandıramaz. Çünkü biliyorlar.

Karagöz sanatını öğrenmenin tek bir yolu var, bir hayalinin yanında çırak olmak. Ben de öyle öğrendim. Benim ustam da , onun ustası da, hep öyle öğrenmişler.  Başka yolu yok. Benim ustam Metin Özlen, Unesco tarafından “yaşayan insan hazinesi” seçildi. 2009 yılında, Karagöz somut kültür mirası listesine alındı. Onun ustası, Ziverbey’de bir Kadiri Tekkesi’nin şeyhi olan Nuri Dede’ymiş. Hatta dede dermiş ona. Onun ustası da eski saray Karagözcüleri’nden Memduh Bey’miş. Çünkü sarayda da Karagöz oynatılıyormuş ve onlar mızıka-ı hümayun kapsamındaki, maaşlı devlet memurlarıymış. İşte böyle bir silsile yoluyla geliyoruz.     Şimdi adam bana telefon ediyor, “ben hayali falan filan” diyor. “Allah Allah, ben bu adı hiç duymadım, kimin yanında yetiştiniz?” diye soruyorum. Çünkü bana göre ilk sorulması gereken soru budur. “Ben tiyatrocuyum, çalıştım, kendi kendime yaptım diyor”. Onlara şunu söylüyorum. “Hani Karagöz ve Hacivatın ilk atışma bölümü vardır ya, ona muhavere denir”. Biliyorsa “biliyorum” der. “Orada Hacivat Karagöz’e sorar, ‘seni kim doğurdu, senin anam kim?’. Karagöz de ‘beni ben doğurdum’ der, sizinki öyle olmuş”, diyorum. Bozuluyorlar tabi.

Azime Özgen: Diğer geleneksel sanatlar gibi Karagözcülük’te de icazet gerekiyor değil mi

Emin Şenyer: İcazet dediğimiz şey eskiden varmış. Ahilik geleneğinde peştemal kuşanma denilen bir ritüel vardır mesela. Günümüzde yok tabi böyle şeyler. Artık usta “bu tamamdır” diyor. Zaten biz kırk kişiyiz birbirimizi biliriz.

Ustamın beni hayali olarak ilan etmesi şöyle oldu. İlk veya ikinci düzenlenen İstanbul Kukla Festivali’nde, ustamı Harbiye Şehir Tiyatrosu’na, Karagöz oynatmaya davet ettiler. Gösteriden sonra, o zaman iki kanalı olan TRT-2’den, Karagöz üzerine hazırlanan bir belgesel için çekime geldiler. Oyundan sonra fuayede bir röportaj yapıyorlardı, ben de uzaktan seyrediyorum. Sunucu,”kimseyi yetiştirdiniz mi?” diye sordu. Ustam, “Emin beyi yetiştirdim” dedi. Ben hiç beklemiyordum, çok şaşırdım.

Azime Özgen: Çok özel bir an tabi sizin için.

Emin Şenyer: Tabi ki, kuşkusuz öyle. “O artık bir hayali, çok güzel tasvir yapar” dedi Eskiden deriyi güzel işleyen insanlara saraç denirmiş. (Saraçhanebaşı semtinin adı da oradan gelir.) Bu sebepten ona Hayali Saraç Emin mahlasını veriyorum” dedi. O zamana kadar bana sağdan soldan ufak tefek işler geliyordu. Mesela Tarık Akan’ın taş mektebinden bir teklif gelmişti. Bana gelen işleri, öyle olması gerektiği için direkt ustama yönlendiriyordum. Ben onun yanında çırak olarak çalışırken, müstakil işler almam çok etik olmazdı. Sonra o röportajdan bir süre sonra yine bir iş geldi. Ustam “Yok, artık sen kendin yapacaksın” dedi. 20 seneye yakın bir zaman geçti, sadece bu işi yapıyorum. Geçinmek açısından çok kolay değil ama yine de hayatımızdan memnunuz.

 

Azime Özgen: Şu anda hangi projeler üzerinde çalışıyorsunuz?

Emin Şenyer: Kore’de, Türk Büyükelçiliği’yle birlikte, hem sergi yapıp hem oyun oynatacağız. Onun haricinde,sürekli, Türkiye’nin değişik bölgelerine gidiyoruz, oyunlar oynatıyoruz. Dünyanın farklı yerlerinden çağırıyorlar. Uluslararası güncel sanatçılardan değişik teknikler alıyoruz.

Mesela Salt’ta özel bir projede yer almıştık. Özel bir Karagöz gösterisi yaptık. Tema kentsel dönüşümdü. Yerlere serdik tasvirleri, Karagöz sahnesi bir inşaat şeklindeydi. O zamanlar Sulukule daha yeni alınmıştı çingenelerden, bu konuyu işledik. Hacivat gelip Karagöz’e “Burayı senden alalım, konforlu evler verelim sana ” falan diyordu. Bir İtalyan sanatçı ile birlikte çalışmıştık. Çok fazla duyuru yapılmadı, çünkü zaten bu insanların uluslararası bir çevreleri var ve hepsi birbirinden haberli. Biz bunu oynattığımız zaman dünyanın pek çok yerinden sanatçılar seyretmeye geldiler. Salt Beyoğlu’nun girişindeki salon tıklım tıklım doluydu.

Çok iğneleyici bir oyundu. Oyun içinde kısa bir film kullandık. Avare filmi var ya, oradaki Nergis’in dansını projeksiyonla gösterdik. Oyunun bir yerinde ben elimde dansöz tasviriyle sahneden dışarı çıkıyorum, seyircinin karşısına geçiyorum.Ve nergis seyircilere soruyor. “Ben bir kuklayım. Gördüğünüz gibi ben sadece bir kuklayım. beni ellerinde tutan adam da beni kuklacım. Ya sizin kuklacılarınız kim?” Böyle agresif bir oyundu. Hatta haberim yoktu ,benim bir akrabamın TKP’li oğlu gelmiş ve çok şaşırmış, bu kadar sert bir oyun beklemiyormuş.

Azime Özgen: Hala oynatıyor musunuz bu oyunu?

Emin Şenyer: Hayır orası için yapılmıştı. Bir kez de, Karaköy tarafında bir evin çatısında oynatmıştık. O figürleri bahsettiğim İtalyan sanatçı için yapmıştık. Bildiğim kadarıyla sahne ve tasvirleri Türk bir sanat kolleksiyoneri aldı. O kısmı beni ilgilendirmiyor.

Sonra, Yunan bir sanatçı kadınla, güncel bir sanat çalışması yaptık. Zamanında Rus-Osmanlı savaşını kazanan Ruslar Yeşilköy’e Ayastefanos anıtını dikmişler. (Ayastefanos, Yeşilköy’ün o zamanki adı.) Anıt birkaç yıl orada kaldıktan sonra Türk subayları bunu dinamitle yıkmışlar. Bunu canlandıran bir oyun yaptık, ama oynamadı, sadece film olarak kaldı. Güncel sanatçılar bu formata daha çok önem veriyorlar. Film Avrupa’da, Belçika gibi bir çok yerde gösterildi. Zaten o hanım Hollanda’da, Maastricht’te yaşıyordu .Buralarda da gösterildi. Bu tarz  projelerimizde oldu.

Azime Özgen: Karagöz hakkında söylemek istediğiniz başka şeyler var mı?

Emin Şenyer: İnsanlar her konuda ve her anlamda kaliteye dikkat etseler çok iyi olur. Toplum olarak kalite kavramını algılamamızda bir problem var. Bu bizim Karagözümüze de yansıyor ister istemez. İnşallah düzelecektir diye umut ediyoruz, başka yapabilecek bir şeyimiz yok.

Azime Özgen: Güzel sohbetiniz için çok teşekkürler Emin Bey.

karagoz_at_gostermelik

Emin Şenyer’e ait bir at tasviri

Not: “Kukla Sanatı” konulu mini dizime ait, diğer yazıları ve röportajları üzerilerine tıklayarak okuyabilirsiniz:

Türkiye’de ve Dünyada Kukla Sanatı

Geleneksel Gölge Oyunumuz Karagöz ve Hacivat

Cengiz Özek Röportajı

-Asuman Sübay Röportajı

-Pınar Akpınar Röportajı

 

Cengiz Özek Röportajı

Geçen hafta“Türkiye’de ve Dünyada Kukla Sanatı” ve “Geleneksel Gölge Oyunumuz Karagöz” isimli yazılarımla başladığım mini dizime, ünlü hayâlî Cengiz Özek ile yaptığım röportajla devam ediyorum.

Bu yıl 19.su düzenlenecek İstanbul Kukla Festivali‘nin de kurucusu ve yönetici olan, çok yönlü sanatçı Cengiz Özek ve Karagöz sanatı ile ilgili daha fazla bilgiye cengizozek.com adresinden ulaşabilirsiniz.

cengiz özek

Cengiz Özek

Azime Özgen: Cengiz Bey, aslında çok zengin bir kukla kültürümüz var. Osmanlı’nın son dönemlerine kadar geleneksel gölge oyunumuz Karagöz, mistik ve siyasi taşlama içeren metinleriyle yetişkinlere hitap ederken, sonrasında bir çocuk oyunu haline geldi ve giderek de önemini kaybetti. Bu konuda neler söylemek istersiniz?

Cengiz Özek: İmpartaratorluğun son dönemlerinde, özellikle tanzimattan sonra, batı tarzında tiyatronun yavaş yavaş İstanbul sınırları içine girmesi, bu tür sahne sanatlarında seçkiyi çoğalttı. Ayrıca çok uzun süren Kurtuluş Savaşı dönemi var. O zamanlarda insanların değil eğlenmeye yemek yemeye parası yoktu. Tabi savaş sırasında bir kaç Karagözcü de kayboldu.
Cumhuriyetle birlikte geleneksel sanatların neredeyse tamamı tu kaka edildi. Tamamen batı normlarında sanat yapılması teşvik edildi. Hiçbir birikimimiz yokmuş gibi sıfırdan başladık. Türk sanatı fakirmiş gibi algılatıldı. Özellikle de tiyatroda… André Antoine ve Carl Ebert davet edilerek tamamen batılı tarzda eğitim veren “Ankara Konservatuarı” kuruldu. Stanislavski ekolünde bir stil geliştirildi. Bu kurumda geleneksel formdaki Türk tiyatrosu öğretilip anlatılmadı bile. “Aydın yazarlar” ise Karagöz’ü edepsiz, küstah ve kaba bir sanat olarak algıladılar ve yazılarında böyle bahsettiler. Bir takım devlet kurumları ise Karagöz’ü işlerine yaraması için propaganda amaçlı kullandılar. Mesela “Karagöz Ankara’da”, “Karagöz Vals Yapıyor” gibi didaktik oyunlar yazıldı. Yerli malları haftası gibi yerlerde kullandılar. Bunlar halkı soğuttu, çünkü didaktik şeyler her zaman sevilmiyor. Sonunda modanın rüzgarı bambaşka bir yere, batıya kaydı.
İşin ilginci belki de hükümetin etkisiyle,son on küsur yıldır, yeniden kendi öz kültürünü arayan bir nesil kendi kendine ortaya çıkmaya başladı. Günümüzde bunlara değer veren, geleneksel formdaki sanatların öğretildiği, sergilerinin açıldığı bir dönem başladı. Fakat o kadar uzun süre yok sayıldı ki bu sanatlar, aradaki onca yılı geçip, günümüze taşıyabilen sanatçı sayısı maalesef çok çok az. Geçmişte kalan şeylerin taklitleri yapılıyor. İşte belki de benim Karagözümün farkı burada ortaya çıkıyor. Ben mümkün olduğunca, aradaki o yüz yıllık boşluğu aşıp günümüzü yakalamaya çalışan Karagözcülerden biriyim. Sanırım onun için de bir çok uluslararası fetivalden bir çok davet ve ödül alabiliyorum.

Azime Özgen: Sizce bir Karagöz oynatıcısı mutlaka aynı zamanda tasvirleri de hazırlamalı mıdır? Yoksa ikisi farklı uzmanlık alanları olabilir mi?

Cengiz Özek: Çok gerekli değil ama keşke ikisini aynı kişi yapabilse diye düşünüyorum. Ama tiyatroda da olduğu gibi ortak çalışmalar da yapılabilir. Sonuçta her sahneye çıkan kendi kostümünü ve dekorunu hazırlamıyor. Ama kuklacılık biraz daha farklı, çünkü siz kuklayı yaparken en güzel nasıl oynayacağını, neresinin hareket edeceğini bilirsiniz, hissedersiniz. Bir de bunu oynatan kişi olursanız çok daha iyi oturur ve kukla daha iyi oynar.Çünkü tamamen ağırlık noktasıyla bağlantılı kuklanın hareketi. Karagözün şapkasının çıkması, tekrar düzelmesi gibi.
Özellikle ipli kuklada oynatıcının yapmasında fayda vardır. Öte yandan bu konuda uzmanlaşmış bir kişinin figürü çizip yapmasının da başka avantajları var. Mesela profesyonel bir tasarımcı tekstteki karakteri en iyi yansıtan çizimi yapabilir. Yani kesin bir şey söyleyebilmek zor. İki seçeneğin de avantajları ve dezavantajları var. Keşke ikisini de yapabilecek yetenekte kuklacılar olsa ki bunlar her zaman daha başarılı oluyor.

Azime Özgen: Siz geleneksel metinleri ve yapım tekniklerini mi kullanıyorsunuz. Yoksa kendinize ait olanları mı?

Cengiz Özek: Benim uzmanlık alanım Karagöz üzerine. Tabi ki diğer kuklalarla da çalışmalarım oldu ama daha çok gölge kuklası yapıyorum. Mümkün olduğunca geleneksel tekniği kullanıyorum çünkü o mükemmeliyete ulaşmış. Onu yeniden keşfetmenin anlamı yok ama günümüz multimedyalarını, yansıtma tekniklerini, ışık kaynaklarını kullanmak Karagöz’e başka türlü bir katkı sağlayacaktır. Şimdi son oyunum için farklı bir çalışma yapıyorum. Açılır kapanır dekorlar kullanacağız. İki dekorun arasında kalıp yalnız kalan Karagözün yanına bir hamleyle başka tipler gelebilecek. Bu tarz, daha çok oyun ve perde üzerindeki anlatım ve aktarımda değişik tarzları denemeye çalışıyorum. Figür yapımında ise geleneksel formları ve yapım tekniğini kullanıyorum. Burada da günümüzün boya seçkisini kullanıyorum.

Azime Özgen: Sadece kök boyaları kullanmıyorsunuz o zaman

Cengiz Özek:Sadece kök boya kullanılabileceğine inanmıyorum. Günümüz boyalarının sonsuz seçkisi var. Bildiğiniz gibi, zaten mürekkep 17. yüzyılda çıkmış, Karagözde de mürekkep kullanılmış gibi geliyor bana. Mesela mutlaka cevizi kaynatıp kahverengi elde etmişlerdir, sarı da zerdeçalla kolayca elde edilebir. Bunun dışında tespih böceği almak, kaktüs kaynatmak, çok meşakkatli işler. Halı boyamakla karagöz boyamak arasında fark var. İp boyayı emer ve renk belirgin hale gelir ama onu da sabitlemek için morgan denilen şeyler kullanılır. Boyalar koyun pisliği, şap gibi birçok şeyle kaynatılır ki sabitlensin. Renkler uçar gider yoksa. Hem kök boya sanıldığı gibi kalıcı değildir güneşte solar, onu bir takım şeylerle desteklemek gerekir.
Karagözü boyarken deriyi kaynatamayız ki. Deriye boyayı çok sürersen ıslanacağı için şişer ve delikler kapanır. Yapıyorum diyenler var, belki kendilerine göre teknik geliştirmişlerdir ama ben aşağı yukarı kırk yıldır bu işi yapıyorum ve buna inanmıyorum. Geniş anlamda kök boya kullanılamaz. Zaten alternatifini oluşturacak boyalar 17. yüzyıldan beri var. Kaldı ki hattatların hepsi siyah ve kırmızı mürekkebi kullanır.

Azime Özgen: Peki sadece geleneksel metinleri mi kullanıyorsunuz?

Cengiz Özek: Metinleri kendim yazıyorum. Eskilerini artık oynatmıyorum. Oynatacaksam da onları modernize edip günümüzle uyum içinde olmasını sağlıyorum. Yoksa mümkün değil o haliyle seyirciyle buluşması. Bir mesajı olmalı, yeni bir şey söylemeli oyun. Bu mesaj da didaktik değil görsel olmalı.
Karagöz’ün dört ana bölümü vardır: Giriş, söyleşi, ana oyun ve bitiş. Bunlar bütün oyunlarımda mevcut ama fasıl bölümleri yeni. Çevre kirliğini anlatan Çöp canavarında olduğu gibi. “Büyülü ağaç” isimli oyunum da ağaç kesmeme üzerine. Yeni hazırladığım “Sihirli Lamba”da da dostluk ve kardeşlik teması işleniyor. Bunu da görsel hareketlerle, jestlerle iletmeye çalışıyorum.

karagoz

“Büyülü Ağaç Oyunu”ndan bir sahne

Azime Özgen: Ülkemizde Karagöz ve Hacivat’ın çocuklara yönelik bir gösteri olduğuna dair bir algı var. Sizce de böyle mi? Dünyada bu konuda, gölge oyunları üzerine genel fikirler nelerdir?

Cengiz Özek: Evet, Karagöz ülkemizde çocuklara yönelik hale geldi, naif yapısı da biraz buna neden oluyor. Ama büyükler de rahatlıkla seyredebilirler. Bizim festivalimizde kulandığımız slogan da “İçinizdeki çocuğu çıkarın”. İçindeki çocuğu keşfetmek isteyen herkesin izleyebileceği sanatsal etkinliklerdir bunlar. Onun için sadece çocuklarla sınırlanmaması gerekir diye düşünüyorum. Tabi eskiden çocuklara yönelik değildi, konuları itibariyle büyüklere yönelik oyunlardı. Günümüzde herkesin seyredebileceği oyunlar haline gelmiştir.
Dünyada ise bildiğiniz gibi gölge oyunu Asya’da çok önemlidir. Gölge oyununun çıktığı varsayılan Endonezya, Hindistan, Tayland gibi ülkelerde gösteriler bizdeki gibi oyun formatında değil dini ritüel şeklindedir. 9 saat sürer. Mahabharata gibi dini metinler kullanılır. Bizim mevlüt törenlerine benzetebiliriz. Evlilik, ergenliğe geçiş gibi özel günlerin sonunda ve adak adanması durumunda oynatılır. Gece 7-8 gibi başlar sabaha kadar devam eder. Seyirci oyunun tamamını seyretmeyebilir, insanlar salona girip çıkabilirler. Kadınlar ve erkekler ayrı ayrı otururlar. Perde arkasında müzisyenlerden ve oyunculardan oluşan geniş bir kadro vardır. “Gamelan” denilen bir müzik eşliğinde oynatılır. müzisyenler oyun esnasında çay içip yemek yiyebilirler.
Çin’de ise oyun formatındadır. Çin gölge oyununun Moğol kökenli olduğunu düşünüyorum. Belgelerim yok ama kanaatim öyle. Çok ortak noktaları var. Gösteriler burada 45 dakika ile bir saat arasında sürer. Konular genellikle sosyal olaylar, örf ve adetler üzerinedir. Karagöz’de olduğu gibi, hikayeler gerçeküstü olaylar üzerine kurgulanmıştır.
Asya’daki gölge oyununu da artık çocuklar seyreder hale gelmiştir. Endonezya‘da ve Hindistan‘da ritüel olduğu için herkes seyrediyor.
Avrupa’da geleneksel bir gölge oyunu yok zaten, tamamen özgün oyunlar var. Daha çok tepegözler, projeksiyon makineleri kullanılıyor. Büyük perdelerde yapılıyor. Çocuklara veya büyüklere yönelik olabiliyor.

Azime Özgen: Sizce Karagöz sanatçıları ülkemizde ve dünyada emeklerinin karşılığını maddi ve manevi olarak alabiliyorlar mı?

Cengiz Özek: Ülkemizde profesyonel olarak zaten çok fazla gölge oyunu sanatçısı yok, bir kaç kişiyi geçmez. Aslında ilgilenen insanlar var. Türkiye’de sistemli ve iyi bir gösteri yapılırsa, emeğinin karşılığını alır. Bence dünyada da alıyorlar . Özellikle Endonezya’daki gölge ritüeli sanatçıları gösteriler karşılığında çok ciddi paralar kazanırlar, ülkenin en zenginleri sayılırlar
Avrupa’da da herhangi bir işte çalışan insanlar gibi rahatça hayatlarını kazanırlar. Bir de her gün oynamıyorlar tabi, tüm vakitlerini bu iş için harcamazlar.

Azime Özgen:Ne yazık ki ülkemizde, üniversitelerde Karagöz üzerine bir bölüm yok. Sizce bu sanatı icra etmek isteyenler hangi yolu izlemeliler? Yurt içinde veya dışında alternatif eğitim kurumları var mıdır?

Cengiz Özek: Mesela ben bu yıl, Mimar Sinan Üniversitesi Devlet Konservatuarı’nda Türk Gölge Tiyatrosu üzerine ders vermeye başlıyorum.

Azime Özgen: Ne güzel. Ne şanslı çocuklar.

Cengiz Özek: İnşallah öyledir. Çok mutlu olacaklarını düşünmüyorum. İnsanların üzerinde, cumhuriyetin ilk yıllarındaki o algı devam ediyor. “Bu işle uğraşanlar gericidir” algısı var nedense. Ben konservatuarda okurken kendi meslektaşlarımın ve arkadaşlarımın da bana bu gözle baktıklarını çok iyi biliyorum. Çünkü okuduğum bölüm dışında Geleneksel Türk Sanatları Bölümü’nde, tezhip minyatür ,restorasyon ve süsleme sanatları üzerine de eğitim alıyordum.
Dünyada çeşitli yerlerde kurslar açılıyor, internet yoluyla öğrenebiliyorsunuz. Hem d çok açıklayıcı kitaplar satılıyor, incelenip bunun üzerinden bir noktaya varılabilir. Ülkemizde de zaman zaman Karagöz üzerine atölye çalışmaları yapılabiliyor, bunlara katılınabilir.Tabi bunlar masraflı işler, kolay değil.

Azime Özgen: Ama bu atölye çalışmaları profesyonel değil gibi geliyor bana.

Cengiz Özek: Evet, değil. Ülkemizde bugüne kadar çok profesyonel bir gölge oyunu atölyesi açılmadı ülkemizde. Açılabilir mi? Mümkün. Mesele şu, siz atölyeyi açınca yeterli sayıda kişi katılacak mı? Kiralanan mekanın bedeli karşılanabilecek mi? Ya da yurtdışından getireceğiniz hocaların masrafları kursiyerler tarafından karşılanabilecek mi? Ben inanmıyorum, bu yüzen de bugüne kadar girişmedim bu işe. Kursa gelen kişi de düşünüyor ki: ben buradan Karagöz sanatçısı olarak çıkar mıyım? Çıkarsam naparım? Bunun cevabını bulamadığı için de gelmek istemiyor.Bu sebepten insanlar amatör kurslara gidip, karagöz delmeyi öğrenip hobisiyle hayatına devam ediyor gibi geliyor bana.

Azime Özgen: Karagöz ve kukla festivali hakkında söylemek istediğiniz başka şeyler var mı?

Cengiz Özek: Bu yıl 19.sunu yapıyoruz festivalin. İlk başladığımız günden bu yana çizgimiz değişmedi. Zaten festivallerin amacı da budur. En uç gösterilerden en geleneksel gösterilere kadar oyun seyretmek mümkün festivalimizde. Kuklayla yeni tanışan bir insan bizim festivalimizi baştan sona seyrettiğinde kukla sanatı hakkında bilgi sahibi olabilir.
Bu yıl hazırladığımız seçkide, dünyanın farklı yerlerinden 20 ayrı grup, 70 kez perde diyerek seyirciyle buluşacak. On beş gün için oldukça iyi bir sayı. Günümüzde 70 oyunu on beş günde seyirciyle buluşturmak ve doldurmak gerçekten zor bir iş. Ülkemizde hiçbir tiyatro yılda 70 kere perde açamıyor. Bu alkışlanacak bir durum. Hatta bu kadar ilgi gösterdiği için seyircinin alkışlanması gerekiyor. Bütün oyunları doldurabiliyor, demek ki bir istek var. Bu yüzden bu festivali yapmaktan dolayı son derece mutluyuz. Keşke daha geniş bir zamana yayabilsek ama nefesi bu kadar yetiyor seyircimizin.
Aslında bütün bu festivali yapmakta Karagöz’ü tanıtma amacı yatıyor. Yalnız Türkiye’ye değil bütün dünyaya. Bugüne kadar 250’nin üstünde grup ağırladık ve 2000’in üzerinde kukla sanatçısını İstanbul’a davet ettik Hepsi Karagöz’le tanıştılar ve kendi ülkelerinde böyle bir sanat varmış diye anlatabilecek durumdalar.

Kültürler arası etkileşimin Karagöz açısından önemli olduğunu düşünüyorum. Çünkü çok geniş bir coğrafyaya sahip Karagöz. İmparatorluk sınırları içinde İstanbul’dan başlayıp Suriye, Mısır, Lübnan Filistin, Ürdün, Libya, Tunus, Kıbrıs, Yunanistan ve Balkanların bir çok noktasında karagöz oynatılmış, oradaki kukla geleneğini yeniden yapılandırmış, hatta adını vermiştir. Günümüzde hala Yunanistan’da “Karagiozis,” Suriye’de “Karagöz ve Ayvaz”, Mısır’da da “Aragoz” adıyla oynamaya devam etmektedir. Onun için bu festivali Karagöz’e armağan ettik.
Bütün bu çalışmalarımızın neticesinde çok önemli bir projemiz var. Bir Karagöz müzesini, atölyesini ve oyunlarının oynanadığı tiyatro salonunu içine alan değişik bir konsept yaratmak istiyoruz, hedefimiz bu.

Azime Özgen: Çok teşekkür ediyorum Cengiz Bey.

19. İstanbul Kukla Festivali’nde sahnelenecek Cengiz Özek oyunları:

“Büyülü Ağaç
16 Ekim Pazar 14:00 Küçükçekmece Sefaköy KSM.
18 Ekim Salı 10:30 Caddebostan Kültür Merkezi
23 Ekim Pazar 14:00 Küçükçekmece Cennet KSM.
27 Ekim Perşembe 11:00 Akbank Sanat
30 Ekim Pazar 14:00 Küçükçekmece Atakent KM.

“Çöp Canavarı”
19 Ekim Çarşamba 10:10 Terakki Okulları
19 Ekim Çarşamba 13:10 Terakki Okulları
20 Ekim Perşembe 14:00 Küçükçekmece Cennet KSM.
28 Ekim Cuma 11:00 Akbank Sanat

Not: “Kukla Sanatı” konulu mini dizime ait, diğer yazıları ve röportajları üzerlerine tıklayarak okuyabilirsiniz:

Türkiye’de ve Dünyada Kukla Sanatı

Geleneksel Gölge Oyunumuz Karagöz ve Hacivat

Emin Şenyer (Nam-ı diğer Hayali Saraç Emin) Röportajı

Asuman Sübay Röportajı

-Pınar Akpınar Röportajı

Geleneksel Gölge Oyunumuz Karagöz ve Hacivat

 Bir önceki yazım, genel  “kukla sanatı” hakkındaydı.  Bu yazımda ise daha ayrıntılı olarak, çok zengin bir kültüre sahip olan geleneksel gölge oyunumuzdan bahsetmek istedim. Karagöz ve Hacivat ‘ın kendine ait mistik evreni beni hep çok etkilemiştir. Kendine has çizgi karakteriyle insanların, evlerin, hayvanların, ağaçların dünyasının, nostaljik bir çocuk oyunundan fazlası olduğunu düşünürdüm hep.
Yıllar sonra, muhteşem bilgi kaynağı internetin hayatımıza girdiği yıllarda, ünlü gölge oyunu sanatçısı Emin Şenyer’in (Nam-ı diğer Hayali Saraç Emin) karagöz.net isimli sitesine rastlamamla bu konuda yanılmadığımı anladım. En önemli geleneksel sanatlarımızdan Karagöz ve Hacivat ile ilgili şaşırtıcı, heyecan verici ve hüzünlendirici pek çok bilgiye erişebildim.

geleneksel-golge-oyunumuz-karagoz-ve-hacivat

Karagöz ve Hacivat

Kökeninin nereden geldiği ile ilgili ihtimallere girmeyeceğim, bu tarz ansiklopedik bilgiler zaten her yerde var. Beni en çok etkileyen, Karagöz’ün başlangıçta siyasi taşlamalar içeren, yetişkinlere yönelik bir oyun olmasıydı. Hikayelerin bir çoğu mistik ve tekinsiz metinlere sahipti. Hatta Karaköy civarında, denizciler için, erotik konulu Karagöz oynatan yerler vardı. En popüler olduğu yıllarda öykülerin genel bir kurgusu olmakla birlikte, diyaloglar doğaçlama ve gündeme uygun olarak yapılıyordu. Tanzimat dönemi‘nde getirilen sansürler ve metne bağlı kalma zorunluluğuyla birlikte özelliğini yitirip halkın ilgisini kaybetmeye başladı ve sonunda didaktik senaryolarla oynatılan bir çocuk oyunu haline geldi.
karagöz.net ‘de bir makale vardı ki beni gerçekten derinden üzdü. Karagöz sanatçısı ve araştırmacı Ünver Oral yıllar önce tezini Karagöz ve Hacivat üzerine yapmak isteyen Danimarkalı bir kadın öğrenciden bahsediyordu. Bu hanım tezi için Türkiye’ye gelmeden önce yolu üzerindeki Yunanistan’a uğramıştı. Burada Yunan Karagöz’ü olan“Karagiozis” ile ilgili bolca broşür, kitap, plak ve tiyatro görünce çok sevinmiş ve “kimbilir anavatanı olan Türkiye’de neler bulurum” diyerek orada herhangi bir araştırma yapmamıştı. İstanbul’a gelip, bir çatı katı tutmuş ve heyecanla kendini Beyoğlu’na atıp kitapçıları gezmeye başlamıştı. Tahmin edebileceğiniz gibi, ne bir kitap, ne bir oyun bulabilmişti. Tesadüfen eline geçen bir broşürden Ünver Oral’a ulaşsa da sonuç olarak hevesini kaybedip ülkesine dönmüştü. (İlgili makaleye buradan ulaşabilirsiniz.)

Karagöz ve Hacivat

Yeniçeriler (2011, Belçika) Karagöz’ün yapım tekniğinden esinlenerek hazırladığım, altı hareketli, sırsız seramik heykel.

Kendi kültürümüzü ve sanatımızı bu kadar dışlamamıza rağmen, sayıları az da olsa, neyse ki hala çok değerli gölge oyunu sanatçılarımız var. Bundan sonraki yazılarımda, çok değerli iki “hâyalî”yi (Karagöz oynatıcısı) size tanıtıp onlarla yaptığım röportajları yayımlayacağım . Biri Metin Özlen‘in öğrencisi, Hâyalî Saraç Emin (Emin Şenyer). Diğeri de bu yıl 19.su yapılacak İstanbul Kukla Festivali’nin kurucusu ve yöneticisi Cengiz Özek. Onlara sorduğum sorularla hem kendimi hem sizi bilgilendirmek istedim.
Kim bilir,belki ülkemiz ve kültürümüz için gereken farkındalığı birlikte yaratırız.
Sevgilerimle….

Not: “Kukla Sanatı” konulu mini dizime ait röportajları ve diğer yazıları üzerlerine tıklayarak okuyabilirsiniz:

Türkiye’de ve Dünyada Kukla Sanatı

Emin Şenyer (Nam-ı diğer Hayali Saraç Emin) Röportajı

Cengiz Özek Röportajı

-Asuman Sübay Röportajı

-Pınar Akpınar Röportajı

İstanbul Kukla Festivali’nde sahne alacak gölge oyunları:

“Büyülü Ağaç” Cengiz Özek
16 Ekim Pazar 14:00 Küçükçekmece Sefaköy KSM.
18 Ekim Salı 10:30 Caddebostan Kültür Merkezi
23 Ekim Pazar 14:00 Küçükçekmece Cennet KSM.
27 Ekim Perşembe 11:00 Akbank Sanat
30 Ekim Pazar 14:00 Küçükçekmece Atakent KM.

“Çöp Canavarı” Cengiz Özek
19 Ekim Çarşamba 10:10 Terakki Okulları
19 Ekim Çarşamba 13:10 Terakki Okulları
20 Ekim Perşembe 14:00 Küçükçekmece Cennet KSM.
28 Ekim Cuma 11:00 Akbank Sanat

“Yalancı Karagöz” Emin Şenyer
19 Ekim Çarşamba 11:00 Yunus Emre KM Turhan Tuzcu Sahnesi

“Dünyanın Yemeği” Tiyatrotem
18 Ekim Salı 20:00 Yunus Emre KM. Turhan Tuzcu Sahnesi

Türkiyede ve Dünyada Kukla Sanatı

 Kukla Sanatı ile ilk kez karşılaşmam 7-8 yaşlarımdayken olmuştu. Annemin götürdüğü, yanlış hatırlamıyorsam Kadıköy Halk Eğitim Merkezi’nde sahne alan bir kukla tiyatrosunu seyredip büyülenmiştim. Hala devam eden ilgimin sebebi donuk ifadelerindeki gizem mi, renkli dokuları ve kıyafetleri mi yoksa nostaljik olmaları mı bilmiyorum.

kukla sanatı

Asuman Sübay’ın kukla atölyesinden….

Bence kukla Sanatı, üç boyutlu oyuncularıyla, tiyatro ve heykel sanatlarının buluştuğu, çok özel bir disiplin. Tabi gölge oyunu deri üzerine çizilmiş figürleriyle, farklı olarak resim ve tiyatroyu birleştiriyor. Çok geniş bir konu olması dolayısıyla, özel olarak bir sonraki yazımı geleneksel gölge oyunumuz “Karagöz“e ayıracağım. Sonraki günlerde de sizinle ünlü kukla ve gölge oyunu sanatçılarıyla yaptığım röportajları paylaşacağım. Umarım festival öncesi, kuklalar hakkında hazırladığım bu mini dizi sizi de, benim gibi mutlu eder.
İstanbul Kukla Festivali bu yıl, 15-30 Ekim tarihlerinde perde açacak. Dünyanın farklı yerlerinden ve ülkemizden 20 grubun katılacağı etkinlikle ilgili bilgilere istanbulkuklafestivali.com/tr/ adresinden ulaşabilirsiniz. 19 yıldır düzenlenen festivalin kurucusu ve yöneticisi Cengiz Özek‘le, yaptığım röportajda, şimdiye kadar 250’nin üzerinde grubun ve 2000 civarı sanatçının ülkemizde ağırlandığını öğrendim. En güzeli de her bir oyunun kapalı gişe oynanması, ki bunun da kukla tiyatrosu kurmak isteyen tüm sanatçılara cesaret verebileceğini düşünüyorum.
Seramik Bölümü’nü çok severek okudum ve çamura aşığım ama ilerde yüksek lisansımı farklı bir bölümde yaparak değişik yönlerde de gelişmek istiyorum. Özellikle sanat tarihi ve kuklacılık branşları var aklımda. Ne yazık ki ülkemizde sadece üç üniversite, akademik olarak kuklacılık eğitimini, , “Sahne Dekor ve Kostüm Tasarım Bölümü” altında veriyor. Aslında röportajları yapmamın bir nedeni de kendimi ve sizi bu konuda nasıl profesyonel bir eğitim alabileceğimiz  konusunda bilgilendirmek.

yeniceri-1

Yeniçeriler (2011)-Karagöz’ün yapım tekniğinden esinlenerek hazırladığım, altı sırsız seramik kukladan biri

Bu arada ilginizi çekiyorsa “Yetişkinler İçin Kukla Temalı Filmler” başlığıyla Onedio‘da oluşturduğum galeriye de bir göz atabilirsiniz. Özellikle “Being John Malkovich”i, “Strings”i ve Karagözün yapım tekniğinden esinlenen animasyon sanatçısı Lotte Reiniger‘ın 1926 yapımı “Prens Ahmed’in Maceraları”nı tavsiye ediyorum.
Yukarıda da bahsettiğim gibi cumartesi yayımlayacağım bir sonraki yazımın başlığı “Geleneksel gölge oyunumuz Karagöz” olacak. Sonraki günlerde de birbirinden değerli ipli kukla ve gölge oyunu sanatçılarıyla yaptığım röportajları ekleyip, festivalde izleyeceğim oyunları size anlatacağım. Çok popüler bir konu olmasa da yazılarımın sizi neşelendireceğini ve işinize yarayacağını umuyorum.

Sevgilerimle…

Not: “Kukla Sanatı” konulu mini dizime ait diğer yazıları ve röportajları, üzerilerine tıklayarak okuyabilirsiniz:

Geleneksel Gölge Oyunumuz Karagöz ve Hacivat

Emin Şenyer (Nam-ı diğer Hayali Saraç Emin) Röportajı

Cengiz Özek Röportajı

-Asuman Sübay Röportajı

-Pınar Akpınar Röportajı

Not 2: Aşağıdaki videodaki muhteşem dansöz, ipli kukla sanatçısı Pınar Akpınar‘a ait. Röportaj sonrası, hiç aklımda yokken, Pınar’ın  önerisiyle aniden çektiğim için biraz amatörce oldu ama yine de eklemek istedim. Ne de olsa benimki samimi bir blog. Bundan sonra daha iyilerini çekeceğim efendim.